ETS2 to odrębny od dotychczasowego EU ETS system obejmujący emisje CO2 ze spalania paliw w budynkach, transporcie drogowym oraz dodatkowych sektorach, głównie małym przemyśle nieobjętym istniejącym systemem. Dla przedsiębiorcy najważniejsze jest jednak nie tylko to, gdzie paliwo jest wykorzystywane, lecz także kto i w którym momencie uwalnia je do konsumpcji.
Obowiązki ETS2 kierowane są przede wszystkim do dostawców paliw i innych podmiotów odpowiedzialnych za ich uwolnienie do konsumpcji, a nie do odbiorców końcowych, takich jak gospodarstwa domowe czy użytkownicy samochodów. Przygotowanie firmy powinno więc zacząć się od kwalifikacji modelu działalności, a następnie objąć zezwolenie, plan monitorowania i uporządkowanie danych. Warto też prawidłowo opisywać harmonogram: monitorowanie dotyczy emisji od 2025 roku, raportowanie odbywa się w kolejnym roku, natomiast obowiązek umarzania uprawnień ma obowiązywać od 2028 roku.
ETS2 w skrócie: czego dotyczy i dlaczego przedsiębiorca powinien się przygotować
ETS2 obejmuje emisje CO2 powstające przy spalaniu paliw w określonych sektorach. System został skonstruowany inaczej niż regulacja skierowana bezpośrednio do instalacji wykorzystujących paliwa. Punkt regulacji znajduje się wcześniej w łańcuchu dostaw, po stronie podmiotu, który uwalnia paliwo do konsumpcji. Oznacza to, że przedsiębiorca powinien przeanalizować nie tylko własne zużycie paliw, ale przede wszystkim sposób ich wprowadzania do obrotu i przeznaczenie.
Zakres systemu nie oznacza automatycznie, że każda firma produkująca, importująca, sprzedająca lub dystrybuująca paliwa jest podmiotem regulowanym. Znaczenie mają rodzaj paliwa, podstawa prawna jego dopuszczenia do konsumpcji oraz końcowe zastosowanie. Dlatego sama nazwa działalności albo udział w łańcuchu dostaw nie wystarcza do rozstrzygnięcia obowiązków.
Regulacja upstream zamiast obowiązku po stronie użytkownika końcowego
Określenie „upstream” pomaga zrozumieć praktyczny sens ETS2. Obowiązek jest przypisany do wcześniejszego etapu obrotu, a nie do osoby lub firmy, która ostatecznie spala paliwo. Końcowy użytkownik może mieć znaczenie dla ustalenia przeznaczenia paliwa, ale co do zasady nie jest stroną rozliczającą system.
Dla przedsiębiorstwa oznacza to potrzebę odtworzenia przepływu paliwa: od zakupu lub wytworzenia, przez magazynowanie i sprzedaż, aż po ustalenie, gdzie paliwo ma być wykorzystane. Taka analiza ma charakter wstępny i edukacyjny. Ostateczna kwalifikacja wymaga odniesienia do konkretnego modelu obrotu oraz aktualnych wymagań.
Kto może zostać podmiotem regulowanym ETS2
Potencjalnie podmiotem regulowanym może zostać przedsiębiorstwo, które uwalnia paliwo do konsumpcji, jeżeli paliwo jest przeznaczone do spalania w sektorach objętych ETS2. W praktyce analizę powinny przeprowadzić firmy występujące w roli importera, producenta, składu podatkowego, dostawcy lub innego uczestnika łańcucha. Nie jest to jednak zamknięta lista ani automatyczna kwalifikacja każdego przedsiębiorstwa należącego do jednej z tych grup.
Istotne jest rozróżnienie między podmiotem dostarczającym paliwo, pośrednikiem i końcowym użytkownikiem. Trzeba ustalić, kto faktycznie odpowiada za uwolnienie paliwa do konsumpcji, na jakiej podstawie następuje ten moment i jakie jest końcowe zastosowanie produktu. Analiza powinna uwzględniać także przepływy między podmiotami oraz dokumentację akcyzową i handlową.
Trzy pytania kwalifikacyjne dla przedsiębiorstwa
Wstępną analizę można uporządkować za pomocą trzech pytań:
- Jakie paliwo jest uwalniane do konsumpcji i w jakiej ilości?
- Kiedy i na jakiej podstawie prawnej następuje dopuszczenie paliwa do konsumpcji?
- Do jakiego końcowego zastosowania paliwo jest przeznaczone?
Odpowiedzi powinny wynikać z dokumentów, a nie wyłącznie z ogólnego opisu działalności. W razie niejednoznaczności przedsiębiorstwo powinno formalnie zweryfikować zakres obowiązków na podstawie aktualnych przepisów i wymagań właściwego organu.
Dokumenty: zezwolenie i plan monitorowania
Podmioty regulowane ETS2 muszą posiadać zezwolenie na emisję gazów cieplarnianych oraz zatwierdzony plan monitorowania. Plan jest elementem zezwolenia lub dokumentacji związanej z zezwoleniem i powinien odpowiadać rzeczywistemu sposobowi działania przedsiębiorstwa. Nie wystarczy więc ogólna deklaracja, że firma prowadzi monitoring. Trzeba opisać, jakie dane są zbierane, skąd pochodzą i jak będą wykorzystywane w raportowaniu.
Wniosek o zezwolenie powinien obejmować między innymi opis podmiotu, rodzaje paliw uwalnianych do konsumpcji, sposób ich uwalniania, końcowe zastosowania paliw oraz planowane metody monitorowania i raportowania. Zakres dokumentacji może zależeć od rodzaju paliw, organizacji przedsiębiorstwa i modelu obrotu. Przygotowanie dokumentów nie jest samo w sobie gwarancją zgodności z ETS2.
Co powinien opisywać plan monitorowania
Plan monitorowania powinien tworzyć czytelny opis procesu, a w szczególności wskazywać:
- rodzaje paliw objętych analizą;
- sposób i moment ich uwalniania do konsumpcji;
- końcowe zastosowanie paliw;
- metody pozyskiwania i kontroli danych;
- sposób monitorowania oraz raportowania emisji.
Dane potrzebne do wyznaczania emisji mogą różnić się zależnie od rodzaju paliwa. Z tego powodu plan powinien być powiązany z konkretnymi procesami, dokumentami i odpowiedzialnością poszczególnych działów. Warto również przewidzieć aktualizację procedur, gdy zmienia się sposób sprzedaży, magazynowania albo przekazywania paliw.
Jakie dane przedsiębiorstwo powinno uporządkować
Praktyczne przygotowanie warto rozpocząć od uporządkowania informacji o ilościach i rodzajach paliw dopuszczonych do konsumpcji. KOBiZE wskazuje na znaczenie danych o paliwie zakupionym, zużytym, przechowywanym i wywiezionym. W zależności od modelu działalności potrzebne mogą być także dane sprzedażowe, akcyzowe, magazynowe i zakupowe oraz informacje o końcowym przeznaczeniu paliwa.
Nie każdy przedsiębiorca będzie potrzebował identycznego zestawu danych. Ważne jest jednak, aby można było prześledzić relację między dokumentem źródłowym a informacją wykorzystywaną w monitorowaniu. Dane powinny być uporządkowane według rodzajów paliw i procesów ich dopuszczania do konsumpcji. Szczególnej uwagi wymagają różnice między ilością zakupioną, sprzedaną, znajdującą się w zapasie i wywiezioną.
Ścieżka danych od transakcji do raportu
Procedura przepływu danych powinna opisywać współpracę między sprzedażą, zakupami, magazynem, księgowością, obszarem akcyzowym i środowiskowym. Należy ustalić, kto zbiera informacje, kto sprawdza ich spójność i kto przekazuje je do dalszego monitorowania. Istotna może być również wymiana danych z innymi podmiotami regulowanymi ETS2.
Przedsiębiorstwo powinno zatem stworzyć ścieżkę, która łączy:
- dokumenty zakupowe i sprzedażowe;
- ewidencję magazynową oraz informacje o zapasach;
- dane dotyczące dopuszczenia paliwa do konsumpcji;
- informacje o wywozie i końcowym przeznaczeniu;
- zestawienia wykorzystywane w monitorowaniu i raportowaniu.
Przed złożeniem dokumentacji warto formalnie sprawdzić kompletność danych oraz zgodność dokumentów z rzeczywistym modelem działalności.
Harmonogram: monitorowanie, raportowanie i umarzanie uprawnień
W komunikacji o ETS2 trzeba wyraźnie rozdzielać trzy etapy: monitorowanie emisji, raportowanie oraz późniejsze umarzanie uprawnień. Monitorowanie emisji rozpoczęło się dla emisji przypadających od 2025 roku. Raport za dany rok jest składany w kolejnym roku, a Komisja Europejska wskazuje 30 kwietnia jako termin raportu za rok poprzedni. Oznacza to, że raportowanie emisji za 2025 rok przypada na 2026 rok.
Raporty mają podlegać weryfikacji. Od 2028 roku, po pełnym uruchomieniu ETS2, podmioty mają umarzać liczbę uprawnień odpowiadającą zweryfikowanym emisjom. Dla podmiotu regulowanego „handel uprawnieniami ETS2” nie powinien być przedstawiany jako pewny sposób osiągania zysku. Istotą obowiązku jest posiadanie i umorzenie odpowiedniej liczby uprawnień.
Dlaczego 2027 rok wymaga ostrożnego opisu
Rok 2027 należy opisywać jako kolejny etap monitorowania i raportowania, a nie jako datę pełnego rozpoczęcia obowiązku umarzania uprawnień. Taki podział ogranicza ryzyko pomieszania przygotowań z właściwym rozliczeniem systemu. W 2027 roku przedsiębiorstwo powinno nadal koncentrować się na jakości danych, poprawności planu monitorowania i przygotowaniu raportów zgodnie z aktualnymi wymaganiami.
Terminy i procedury krajowe mogą zależeć od aktualnych przepisów oraz komunikatów właściwych instytucji. Dlatego harmonogram organizacyjny firmy powinien być sprawdzany na bieżąco, bez przyjmowania niepotwierdzonych założeń dotyczących opłat, kar lub krajowych etapów wdrożenia.
Ryzyka i najczęstsze błędy przygotowawcze
Jednym z podstawowych błędów jest uznanie odbiorcy końcowego za podmiot regulowany bez analizy miejsca, w którym paliwo zostało uwolnione do konsumpcji. Innym jest przyjęcie, że sam fakt produkcji, importu, sprzedaży lub dystrybucji paliwa automatycznie przesądza o objęciu ETS2. Kwalifikacja wymaga uwzględnienia rodzaju paliwa, jego przeznaczenia oraz podstawy prawnej dopuszczenia do konsumpcji.
Ryzyko organizacyjne wiąże się także z niespójnością danych księgowych, magazynowych, sprzedażowych, akcyzowych i środowiskowych. Jeżeli działy stosują różne definicje, okresy lub źródła danych, przygotowanie raportowania może być utrudnione. Problemem może być również brak procedury aktualizacji planu monitorowania, gdy rzeczywista działalność zaczyna różnić się od opisu zawartego w dokumentacji.
Checklista przed dalszą analizą
Przed przygotowaniem lub aktualizacją dokumentacji przedsiębiorstwo powinno sprawdzić:
- jakie rodzaje paliw uwalnia do konsumpcji;
- kiedy i na jakiej podstawie następuje to uwolnienie;
- jakie jest końcowe zastosowanie paliw;
- czy dane zakupowe, sprzedażowe, magazynowe i akcyzowe są kompletne;
- czy istnieje opisana ścieżka przepływu informacji między działami;
- czy dokumentacja odpowiada rzeczywistemu modelowi działalności;
- czy zakres obowiązków został sprawdzony według aktualnych wymagań krajowych.
Materiał ma charakter edukacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej, podatkowej ani środowiskowej. Samo wdrożenie procedur nie zapewnia zgodności z ETS2. Ostateczna ocena zależy od kompletności danych, prawidłowej kwalifikacji paliw, modelu obrotu i akceptacji dokumentacji przez właściwy organ.
Przygotowanie do ETS2 zaczyna się od ustalenia, czy przedsiębiorstwo uwalnia paliwa do konsumpcji oraz jakie jest ich przeznaczenie. Następnie trzeba uporządkować zezwolenie, plan monitorowania i dane łączące sprzedaż, zakupy, magazyn, akcyzę oraz obszar środowiskowy. Kluczowe jest rozdzielenie monitorowania emisji od raportowania i późniejszego umarzania uprawnień. Rok 2027 nie powinien być przedstawiany jako data pełnego rozpoczęcia tego ostatniego obowiązku. Zakres działalności, dokumentację i aktualne wymagania krajowe należy zweryfikować formalnie. Sprawdź inne materiały Łączy nas Biznes i rozwijaj firmę w oparciu o praktyczną, aktualną wiedzę.
